Karaczany (Blattodea)

Ten rodzaj owadów obejmuje  ponad 4600 gatunków należących do 8 rodzin, z których znaczenie sanitarne mają gatunki należące do 2 rodzin Blattellidae i Blattidae: prusak (Blattella germanica), karaczan wschodni (Blauta orientalia) i przybysza amerykański (Periplaneta americana).  

W mieszkaniach najczęściej spotykany jest karaczan prusak (Blattella germanica) i karaczan wschodni, potocznie zwany też karaluchem (Blatta orientalia). 
Większą ruchliwość wykazują samce karaczanów, dlatego to one częściej przebywają poza kryjówkami i wędrują w poszukiwaniu wody, pokarmu i samic. 

Najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem karaczana, najczęściej spotykanym w mieszkaniach jest prusak. Występuje gromadnie i gnieździ się często w zabudowaniach, szczególnie ciepłych, ciemnych i wilgotnych miejscach, (np. stołówkach, kotłowniach centralnego ogrzewania, magazynach, kuchniach, szpitalach, w pobliżu pieców i kaloryferów), w pomieszczeniach z centralnym ogrzewaniem., najczęściej spotkać go można w pomieszczeniach z centralnym ogrzewaniem. 

Prusaki mają ciało płaskie, owalne, dzięki czemu mogą łatwo poruszać się po gładkich i pionowych powierzchniach (ściany, sufity), dzięki stopom zaopatrzonych w pazurki i przylgę. Grzbietowo- brzuszne  spłaszczenie ciała ułatwia im wciskanie się w różne szczeliny. Długość ich ciała nie przekracza 15mm. Są to owady żółte lub jasnobrązowe, z jaśniejszymi nogami i czułkami; samice są nieco ciemniejsze od samców. Głowa jest ustawiona pionowo, czułki są długie, cienkie, zbudowane z licznych członów. Po bokach głowy umiejscowione oczy złożone. Narząd gębowy typu gryzącego. Dorosłe samce i samice mają skrzydła dobrze rozwinięte, przednie – półskórzaste, dłuższe od odwłoka, tylne – błoniaste. Odwłok składa się z 11 segmentów, u samicy na dziewiątym segmencie występują dwa wyrostki rylcowe (styli), natomiast u samca na dziesiątym segmencie występuje para przydatków. Na grzbietowej stronie odwłoka znajdują się gruczoły, których wydzielina ma charakterystyczny zapach.

Prusaki najlepiej rozmnażają się w temperaturze 20 – 30 stopni Celsjusza. W drugim tygodniu po kopulacji samica składa jednorazowo 20-30 jaj w gąbczastej masie tworzącej kokon 9x3mm, który nosi na grzbiecie aż do momentu dojrzenia embrionów (25-40 dni). Kokon jest odporny na wysychanie, wilgoć i działanie wszelkich środków dezynsekcyjnych. W ciągu swojego życia samica produkuje 3-4 kokony. Po 40 dniach samica umieszcza kokon w ciepłych i wilgotnych  szparach, gdzie następuje wyklucie się larw. Larwy są sześcionożne i nie mają skrzydeł. Przebywanie owadów w stadium larwy zależy przede wszystkim od temperatury, na przykład w 22 stopniach na plusie, wynosi 170 dni.

Prusaki zanim osiągną dojrzałość przechodzą sześć linień. Rozwój larw samców trwa 38-40 dni, w tym czasie linieją 5-6 razy, a rozwój larw samic trwa  od 40 do 60 dni i linieją one od 6-7 razy. W dobrze rozwijającej się populacji prusaki stanowią 85-90% wszystkich osobników. Rozwój pokoleń trwa 6 miesięcy w temperaturze 22 stopni, a 2,5 miesiąca w temperaturze 30 stopni Celsjusza. W optymalnych warunkach samce żyją 4 miesiące, a samice 6 miesięcy.

 

Karaczan wschodni jest również szeroko rozpowszechniony i powiązany z człowiekiem. W ciągu dnia chowa się w ciemnych miejscach, a nocą wychodzi na żer. Podobnie jak prusak żywi się odpadami roślinnymi i zwierzęcymi i zasiedla podobne miejsca.

Karaczan wschodni jest koloru czarnego lub ciemno-brunatnego. Skrzydła ma dobrze rozwinięte tylko samiec, u samicy są w zaniku, zredukowane do małych łusek. Długość ciała samca wynosi 24-25 mm, a samicy 18-30mm. Ogólna budowa karaczana wschodniego bardzo przypomina budowę prusaka, tylko tyle, że karaczan wschodni jest gorzej przystosowany od prusaka do poruszania się po gładkich  i nachylonych powierzchniach, z powodu słabo rozwiniętych  przylg na stopach. Rozwój tego karaczana trwa 38-100 dni, w zależności od warunków otoczenia. W kokonie  na grzbiecie samicy znajduje się 10-16 jaj i nosi ona kokon tylko 3 dni. Owady te osiągają dojrzałość po 7-10 wylinkach, co zajmuje im 279 dni, w temperaturze 27,5 stopni Celsjusza.

 

Innym karaczanem który lubi przebywać w otoczeniu człowieka i często notowanym w Polsce jest przybysza amerykańska.  Wbrew swojej nazwie gatunek ten wywodzi się z Azji południowo-wschodniej, z skąd za pośrednictwem człowieka przedostała się  na cały świat. Postać dorosła tego karaczana osiąga długość do 35mm. Ma ciało wydłużone, czerwonobrunatne, z jaśniejszym, żółtawym przedpleczem. i jak u innych karaczanów spłaszczone grzbieto-brzusznie. Czułki ma bardzo długie, a pokrywy i skrzydła są dobrze wykształcone. Karaczan amerykański ma najdłuższy cykl życiowy spośród przedstawionych karaczanów. Okres rozwoju tych owadów w sprzyjających warunkach trwa od 6-9 miesięcy, ale może się przedłużyć gdy ma warunki mniej sprzyjające, na przykład za niską temperaturę. Może się przedłużyć nawet do 4 lat. W temperaturze poniżej 5ºC larwy i inne stadia tego gatunku giną. Samica w swoim kokonie, który nosi na grzbiecie, jak inne karaczany, składa około 15 jaj. Po kilku tygodniach wykluwają się z nich nimfy. Poprzez 9 do 13 linień rozwija się owad dorosły. Samica po około 10 dniach od  przeobrażenia się z poczwarki w owada dorosłego, zaczyna wydawać na świat następne pokolenie, jest w stanie w ciągu swojego życia założyć do 70 kokonów. Przybysza może żyć od 21 do 24 miesięcy

Karaczany te preferują ciepłe i wilgotnych pomieszczeniach, pojawiają się w magazynach artykułów spożywczych i miejscach przygotowywania żywności. W naszych warunkach klimatycznych praktycznie spotykany jest tylko w pomieszczeniach ogrzewanych. Może wchodzić przez otwarte okna do pomieszczeń. Potrafi się szybko poruszać, ale radzi sobie tylko na powierzchniach poziomych,  nie potrafi się wspinać po powierzchniach pionowych. W przypadku  przybyszki zwiększoną aktywność  wykazują  o zmroku, ale głównie aktywne są samce.

 

Karaczany są powszechnie spotykane w miejscach przetwórstwa i obróbki żywności, w budynkach publicznych i mieszkalnych. Karaczany lubią ciemne i ciepłe kryjówki, w pobliżu wody i pożywienia, szczeliny i puste przestrzenie w kuchniach, piecach, zmywarkach do naczyń, przy zlewach i innych źródłach ciepła. Potrafią zasiedlać rury, kanały, szyby, czy podwieszane sufity. Często zyją w szafach, na półkach, w obudowach drewnianych, futrynach drzwi i listwach podłogowych. O obecności karaczanów świadczą znajdowane resztki pancerzyków, kokony, odchody i bardzo nieprzyjemny, charakterystyczny zapach pochodzący z  wydzielin ich gruczołów skórnych. Karaczany wykazują dużą w szkodliwość w miejscach w których pasożytują, niekorzystnie oddziałowując na człowieka, doprowadzając do stresu, zachowań fobicznych, mogą przenosić bakteryjne czynniki chorobotwórcze i formy inwazyjne pasożytów mechanicznie – na powierzchni ciała, narządach gębowych. Karaczany zanieczyszczają żywność swoimi ektrementami i ich odchody mogą powodować reakcje alergiczne, zwłaszcza u osób wrażliwych, np. astmatyków. Są wszystkożerne a ich dieta obejmuje fermentujące produkty, brudne bandaże, włosy, wyprawioną skórę, pergamin, tapety, kał i żywność przeznaczoną dla ludzi, która może zostać skażona poprzez przeniesienie czynników chorobotwórczych na ciele owada lub w jego odchodach.  Prusak i karaczan wschodni atakują sporadycznie ludzi (gryzą odkryte części skóry, nawet paznokcie; mogą wchodzić też do ucha i uszkodzić błonę bębenkową). Żerując wprowadzają do tkanek trującą ślinę. Karaczany wytwarzają też silne alergeny, które mogą być obecne w drobinkach materiału pochodzących od karaczanów, a które są w unoszącym się w powietrzu kurzu i mogą być bezpośrednią przyczyną licznych reakcji alergicznych, np. u astmatyków. 

Karaczany są potencjalnymi nosicielami chorób, takich jak czerwonka, grypa żołądkowa, dur brzuszny i polio. 

Prusak jest przenosicielem cyst pełzaka czerwonki, lambii jelitowej, jaj glist, owsików, tasiemca nieuzbrojonego, włosogłówki ludzkiej, węgorka jelitowego oraz wirusów zapalenia wątroby, bakterii chorobotwórczych, np. prątków gruźlicy, gronkowca złocistego i wielu innych.

 

W walce z karaczanami  ważne jest utrzymanie mieszkania w czystości, dokładne i częste sprzątanie, by stworzyć im jak najmniej  korzystne dla nich warunki do bytowania. Nie należy zostawiać resztek jedzenia, a żywność powinna być przechowywana w szczelnych pojemnikach. Trzeba tez uszczelnić wszelkie szpary w ścianie, wszelkie pęknięcia i otwory instalacyjne, którymi mogą się przemieszczać owady, można zabezpieczyć je również używając do tego środka owadobójczego w postaci pasty lub żelu, aplikując je w szczelinach ścian, podłóg, futryn, mebli, urządzeń i w każdym innym miejscu, gdzie mogą być karaczany. Podobnie można zabezpieczyć kratki wentylacyjne smarując brzegi kratek pastą lub żelem, jak również drzwi wejściowe i balkonowe (wystarczy rozprowadzenie pasty na progach). Otwory ściekowe można wyparzyć wrzątkiem.

Domowe sposoby na karaczany to przygotowanie pułapek:  trzeba przygotować głębokie naczynia (do których zazwyczaj wpadają karaczany) i zostawić tam przynętę, może być nią piwo, pietruszka, bułka namoczona w mocnym roztworze  kwasu bornego, albo posmarowana maścią siarkową.

Do walki z karaczanami stosuje się też różnego rodzaju insektycydy do oprysku. Preparaty te działają przez okres kilku tygodni. Preparaty owadobójcze działają tylko na dorosłe osobniki, jaja są odporne na działanie tego typu preparatów. Dlatego konieczne jest powtarzanie zabiegów dezynsekcji w odpowiednich odstępach czasu, tak by zniszczyć owady, które dopiero wyklują się z jaj. Ze względu  na fakt też, ze z gniazd wychodzi niewiele karaczanów, dlatego nie jest możliwe zlikwidowanie od razu całej populacji. Innym sposobem niszczenia owadów jest zabieg zamgławiania, dzięki niemu preparat bardzo dokładnie dochodzi do wszystkich miejsc ale konieczne jest opuszczenie pomieszczeń na kilka godzin. W celu monitorowania obecności karaczanów, można wykładać pułapki lepowe w typowych miejscach ich bytowania.