Komary (Culicidae)

Jest to rodzina owadów z rzędu muchówek, zasiedlająca wszystkie strefy klimatyczne  kuli ziemskiej, masowo występują  na zabagnionych terenach nizinnych, najbardziej dokuczliwe są w siedliskach leśnych i w zaroślach, ale są takie, które atakują  w pełnym słońcu na otwartej przestrzeni.  Znanych jest około 3500 gatunków komarów, jednak w Polsce występuje ich zaledwie 47, około 25% pośród nich to gatunki leśne, które niechętnie opuszczają swoje typowe środowisko i tylko przy wilgotnej pogodzie. Zjawisko to, nasila się przy wysokiej liczebności komarów. Najpopularniejszymi przedstawicielami rodziny, występującymi w naszym kraju, są:

  • komar brzęczący (Culex pipiens),
  • komar leśny (zwany doskwierzem)
  • oraz komar widliszek (Anopheles maculipennis). 

Są też gatunki zasiedlający tereny otwarte i przede wszystkim to one dokuczają nam na działkach czy w ogrodzie przy domu, w parkach i innego tego typu miejscach.  Jest kilka gatunków, które przylatują do mieszkań, a zazwyczaj zwabia je tam światło lub wlatują w pogoni za człowiekiem czy zwierzęciem.

W Polsce  komary występują tylko w najcieplejszych miesiącach roku, zimę przetrzymują tylko ich jaja lub  (znacznie rzadziej ) larwy. Samice mogą przeżyć kilka miesięcy, samce zaledwie kilka tygodni. Gdy wyjątkowo zdarzy się, że przetrwają sezon zimowy, wtedy ich żywot wydłuża się do ponad roku czasu. 

Komary bywają mylone z dużo większymi komarnicami (Tipulidae) czy sygaczowatymi (Limoniidae) itp. lub innymi muchówkami długoczułkimi o porównywalnej z nimi wielkości (np. Chironomidae, Chaoboridae, Mycetophilidae itp.)

 

Komary to niewielkie, osiągające  rozmiar do 4 – 15mm, uskrzydlone owady, posiadające  smukły odwłok, o barwie od jasnobrązowej do brunatnej, wąskie i wydłużone skrzydła, które podczas lotu wydają charakterystyczny, brzęczący dźwięk, oraz 3 pary długich nóg. Ciało komara pokryte jest włoskami, szczecinkami czy łuseczkami. Płeć u tego gatunku  można odróżnić m.in. za pomocą czułek - u samców są one są one znacznie gęstsze i dłuższe.  Czułki składające się z 15, 16 członów, dzięki temu ze zgrupowane są na nich  liczne narządy zmysłów, pozwalają znajdować partnera płciowego i pokarm. Na żyłkach skrzydeł osadzone są łuski, które mogą tworzyć skupienia widoczne nawet gołym okiem, takie skrzydła mają gatunki komarów synantropijnych jak widliszek malaryczny.     

Tułów komara na części grzbietowej i bocznej pokryte są włoskami i łuskami i rozmieszczenie  tych elementów jest różne u różnych gatunków. Komary mają narząd gębowy w formie długiej kłujki, dłuższej od tułowia, ale tylko samice mają kłujkę zdolną przebić skórę, składającą się z  pięciu sztyletowatych elementów, które podczas ssania krwi wwiercane są w skórę. Szczęki i żuwaczki wyposażone są w liczne ząbki ułatwiające przecinanie tkanek. Elementy te zamknięte są w mięsistej rynience, otwartej od strony grzbietowej, tworząc kanalik, którym zasysana jest krew. W ślinie komara znajdują się substancje zapobiegające krzepnięciu krwi, może ona też przenosić różne patogeny, zawarte są również w niej substancje chemiczne, podrażniające skórę, dlatego skóra potem czerwienieje i swędzi. Krwią żywią się tylko samice, samce mają uwstecznione narządy gębowe (skrócona kłujkę) i odżywiają się tylko wodą i nektarem. Komary posiadają narządy termologiczne, służące do wykrywania ofiary dzięki ciepłocie jej ciała i częściej atakują osoby spocone. Bardziej narażeni też na ukąszenia owadów są młodzi mężczyźni, dzieci i kobiety w okresie owulacji.

Samica musi wcześniej napić się krwi by złożyć jaja. Do zapłodnienia dochodzi w locie, komary przyciągają się poprzez wytwarzane przez nie  dźwięki. Po kilku dniach od zapłodnienia składanych jest 200- 400 sztuk jaj.  Zależnie od gatunku, po złożeniu jaj samice giną lub pobierają kolejna porcję krwi by wyprodukować następne jaja. Tempo rozwoju komarów jest zróżnicowane w zależności od gatunku, może trwać kilka dni i dłużej. Większość komarów (zwłaszcza wczesno- wiosennych) ma tylko jedno pokolenie w roku. Inne gatunki (dotyczy to zwłaszcza późno wiosennych i letnich) mają po kilka pokoleń w roku. W ciągu swojego życia takich gatunków pobierają krew wielokrotnie i po każdym posiłku produkują kolejne porcje jaj – jedna samica może ich złożyć nawet do kilku tysięcy.

 Jaja, składane są na powierzchni wody lub miejscach zalewanych wodą i potrzebują odpowiedniej temperatury do ich rozwoju, optymalnie od 20 do 25'C i wystarczy im  jedynie 2,5 cm wody do rozmnazania. W niższej temperaturze ich rozwój może się znacznie wydłużyć, nawet do kilku tygodni. Larwy wykluwają się po kilkudziesięciu godzinach, po złożeniu jaj przez samicę komara. Naturalne zbiorniki wodne są miejscem wylęgu wielu gatunków komarów, naturalne zbiorniki słodkowodne, jak: rozlewiska, kałuże, rowy przydrożne, stawy, szuwary jezior itp.  również naturalne zagłębienia wypełniane okresowo wodą (nawet wypełnione wodą dziuple drzew liściastych) czy stare, sztuczne zbiorniki, które mają warunki, przypominające zbiorniki naturalne, na przykład są wypełnione opadłymi liśćmi.  Gatunki komarów synantropijnych- przystosowane do życia w środowisku silnie przekształconym przez człowieka, (w Polsce występują ich trzy gatunki) rozwijają się w sztucznych zbiornikach wodnych. W Polsce występuje ponadto kilka gatunków komarów preferujących wody słonawe i kilka takich, które tolerują zasolenie do pewnego stopnia i mogą się rozmnażać w obszarach nadmorskich przy obfitości naturalnych zbiorników wody słonawej.

Larwy komara są zbudowane z małej spłaszczonej, grzbietowo brzusznej głowy wyposażonej w oczy i czułki, szerokiego, walcowatego tułowia, zakończonego rurką oddechową – syfonem (tylko u widliszków nie ma syfonu). Całe ciało larwy pokryte jest licznymi włoskami, łuskami. Najmłodsze larwy wylęgające się w wodzie, są bardzo małe, ich długość nie przekracza 1mm. Larwy komarów przechodzą cztery stadia rozwojowe przedzielone kolejnymi linieniami. Po wylince stary oskórek zostaje nadal podwieszony do błonki powierzchniowej wody. Larwy komarów większości  naszych gatunków odżywiają się zdrapując bakterie i grzyby z butwiejących liści, zalegających  na dnie zbiornika lub z innych przedmiotów zanurzonych. Niektóre  gatunki larw komarów zerują na roślinach wodnych jak tatarak, pałka wodna, rzęsie wodnej. Regularne przemieszczanie się larw komarów od powierzchni wody do pokarmu ogranicza występowanie komarów do zbiorników płytkich, a jednocześnie stwarza dla larw durze zagrożenie ze strony wielu drapieżników. Na larwy komarów polują ryby, płazy i ptaki oraz wiele bezkręgowców, chrząszcze, pluskwiaki, ważki, chruściki, jętki itp.  Larw komarów nie  znajduje się w wodach płynących, jak w nurtach rzek, czynnych fontannach czy w innej wodzie w ruchu. Nie występują też w toni jezior, choć mogą występować wśród przybrzeżnych szuwarów. Wskutek kolejnych linień larwy przekształcają się w następne stadia larwalne, w czwartym stadium osiągając długość od 7-12mm, a następnie przepoczwarzając się. 

Poczwarka też bytuje w wodzie, ale nie pobiera pokarmu. Poczwarki wyglądają jak grube przecinki, których główkę tworzy głowotułów, a ogonek stanowi segmentowany, spłaszczony odwłok podgięty pod spód. Na głowie mają umieszczone parę syfonów oddechowych, trwają podwieszone do błonki powierzchniowej wody, ale na najmniejsze zagrożenie reagują ucieczką. Po stosunkowo krótkim okresie bytowania w postaci poczwarki (kilka dni) pojawiają się postacie dorosłe, u niektórych gatunków w przeciągu 3-4 dni. W końcowym swoim okresie przez oskórek poczwarki już prześwitują w pełni ukształtowane organy owada dorosłego. Tuż przed wylegnięciem się dorosłego komara, poczwarka pobiera znaczne ilości powietrza, a odwłok prostuje się i wydostaje się nieco ponad powierzchnię wody. Samce wylęgają się najwcześniej, na 2-3 dni przed samicami.

Po zapłodnieniu samic, giną, a samice zaczynają szukać żywiciela. Komary są bardzo wrażliwe na wysychanie, dlatego  w ciągu dnia, przy suchej pogodzie, chronią się w wilgotnych siedliskach, zacienionych i zacisznych. Niektóre atakują nocą, jak widliszki, inne o zmierzchu i o świcie, kiedy wilgotność powietrza jest najwyższa. Samce komarów nie lubią oddalać się od miejsc swojego wylęgu, a ich obecność świadczy o  obecności w terenie miejsc lęgowych komarów. Samice większości gatunków nie odlatują na odległość większą niż 2 km od miejsca lęgowego. Jednak komary często dostosowują swoje zachowania do zachowań żywicieli.

W Polsce nie ma występują gatunki komarów, które przenoszą choroby zakaźne, chociaż istnieje 20 gatunków komarów, które mogą przenosić wirusy, w tym 15  może zarażać  zwierzęta aż 8 gatunkami wirusów. Komary przenoszące malarię występują w Afryce, Ameryce Południowej i Środkowej oraz w południowo-wschodniej Azji. Niebezpieczne może okazać się ostre uczulenia na substancje zawarte w ślinie komara ale zdarza się to rzadko, wtedy ukąszenia komara mogą doprowadzić nawet do wstrząsu anafilaktycznego. Dlatego właśnie ukąszeń nie należy bagatelizować - zwłaszcza, gdy są na nie narażone małe dzieci.

 

Do ochrony przed komarami, w okresie, kiedy mają sprzyjające warunki do rozwoju, można stosować umieszczając  drobnych siatek w oknach lub moskitiery. Są też w sprzedaży specyfiki odstraszające owady, w postaci sprayów lub maści. W przypadku dzieci, zaleca się spryskanie samego ubrania, żeby nie podrażnić skóry dziecka.

Naturalne rośliny, których zapach działa odstraszająco na te owady, to Kocimiętka, Pelargonia, Bodziszek Cuchnący (Anginka), Plektrantus Kaktusowaty (zwany też Komarowem, lub Komarzycą, odstrasza też mole), Mirt, Bazylia, liście pomidora i mięty. Również naturalne olejki: migdałowy, cytrynowy, cynamonowy, waniliowy, eukaliptusowy, sosnowy, kokosowy.  Sprawdzają się również w skutecznym odstraszaniu komarów:  waleriana, kamfora, olejek anyżowy i herbaciany oraz wyciąg z kwiatów pomarańczy, pokrojona cebula, ocet (najlepiej działa ocet z orzecha włoskiego).

Należy pamiętać też, że komary są wyczulone na woń i przywabia je zapach potu, a konkretnie kwas mlekowy i amoniak w nim zawarte, dlatego warto zadbać też o higienę osobistą i najlepiej używać bezzapachowych kosmetyków. Komary przyciągane są również przez ciemne kolory ubrań.

Aby zapobiegać rozmnażaniu komarów w przydomowych zbiornikach wodnych i w innych miejscach gdzie może być woda, należy przykrywać wszystkie zbiorniki wodne w miesiącach wiosennych, kiedy mają znakomite warunki do rozwoju i mało wrogów naturalnych,  dekoracyjne oczka wodne powinny być zasiedlone rybami, trzeba też usuwać wszelki nadmiar wody z roślin doniczkowych, źle drenowanych grządek, dziur w drzewach i zatkanych rynien.

Jeżeli jednak zostaniemy pogryzieni przez te owady, zaleca się miejsce ukąszenia posmarować łagodzącym żelem, zrobić chłodny okład, a także wziąć przeciwuczuleniowe wapno. W razie poważniejszych problemów, wskazane jest skorzystanie z pomocy lekarskiej.

Innym sposobem do walki z komarami jest zastosowanie środków chemicznych, szczególnie na dużych powierzchniach, tam, gdzie ich występowanie  może być masowe i  i gdzie, ze względu na charakter tego miejsca, może przebywać duża grupa ludzi. Stosuje się opryski, zamgławianie, biologiczne preparaty eliminujące larwy, tzw. larwicydy, można je jednak zastosować  gdy larwy są w III lub nawet IV stadium, co nie eliminuje ich całkowicie ze środowiska. Obecnie środki chemiczne stosowane do tego typu zabiegów są bezpieczne dla ludzi i nie wpływają negatywnie na inne gatunki owadów. Większość preparatów chemicznych wykazuje nieobojętne działanie dla organizmów wodnych np. ryb, dlatego warto mieć na uwadze  zabezpieczenie zarybionych akwenów, oraz przykrycie folią przydomowych oczek wodnych. Zabiegi odkamarzania wykonuje się przy odpowiedniej pogodzie i w określonych porach dnia, najlepiej wcześnie rano lub późnym popołudniem.