Ptaszyniec (Dermanyssus gallinae)

Jest gatunek roztocza, pasożyt zewnętrzny ptaków, który żywi się krwią.  Atakuje nocą podczas spoczynku ptaków. Chowa się w szczelinach w podłodze z dala od światła, gdzie składa jaja. Jest przedstawicielem gamazidów, czyli roztoczy z rzędu Mesostigmata. Jest to gatunek szeroko rozpowszechniony, występuję w Japonii, Chinach, Stanach Zjednoczonych, jednak najpowszechniej w krajach Europy, w tym głównie w Niemczech, Francji, Belgii, Holandii, we Włoszech, na wyspach brytyjskich, w krajach skandynawskich i na Bałkanach. Jest pospolity także w Polsce. Pierwotnie bytował w gniazdach dzikich ptaków, z czasem przystosował się do życia z ptakami udomowionymi, w gołębnikach i kurnikach. Ptaszyniec pasożytuje na co najmniej 30 gatunkach ptaków. Atakuje głównie kury, perliczki, bażanty, indyki, gęsi, kaczki, ptaki żyjące w pobliżu siedlisk ludzkich, takie jak gołębie, kawki, gawrony, jaskółki, wróble, kosy, szpaki, również  ptactwo dzikie i gołębie skalne.

Może atakować też różne gatunki ssaków, w tym drobne gryzonie, nietoperze i wiewiórki oraz niektóre zwierzęta gospodarskie, między innymi konie. Potrzebuje jednak ptasiego żywiciela do reprodukcji. 
Ptaszyńce wywołują niedokrwistość, świąd, niepokój i bezsenność u ptaków. Kury wiejskie  zaatakowane pasożytem zmieniają miejsca noclegowe lub szukają nowych. Pasożytując na ptakach najczęściej umiejscawiają się na głowie i pod skrzydłami. Najliczniej pasożytują na ptakach w miesiącach letnich, od lipca do września, ale także dość często zdarza się to i porą zimową, szczególnie w ogrzewanych pomieszczeniach, jak np. w brojlerniach, na strychach itp. Wrażliwość ptaków na ukąszenia pasożytów jest zależna od ich wieku. Pisklęta i młode gołębie silnie zaatakowane masowo giną od toksycznej śliny ptaszyńców. Starsze i większe ptaki słabną, chudną i gwałtownie spada liczba znoszonych przez nie jaj, nawet do 30%. Zaatakowana skóra ptaków jest wyraźnie pokąsana, skażona bakteriami, a pióra są powyrywane lub postrzępione, bo ptaki podrażnione przez poruszające się na ich skórze pasożyty drapią się, skubią i wydziobują sobie pióra. Silnie zaatakowane ptaki przez pasożyty są osłabione i mogą zachorować na anemie.

Ptaszyniec, to drobny roztocz (samice mają 0,75-0,84 mm, a samce 0,5-0,6 mm), o owalnym i wydłuzonym kształcie, z wypukłą częścią grzbietową. U najedzonych samic długość ciała wynosi 1mm. Ciało okazów głodnych jest białawe lub żółto-brązowe, a u okazów napitych krwią – jasnoczerwone lub rubinowe. Roztocz ten w kurnikach i gołębnikach w ciągu dnia, bytuje w szparach podłóg, ścian, belek, grzęd dla ptaków, klatek, urządzeń do karmienia i pojenia, poza tym w wyściółce tych  pomieszczeń i w złożach nawozu (guana).
Pasożyt ten może być również obecny w klatkach ptaków ozdobnych, hodowanych w mieszkaniach, np. kanarków, tworząc tam różne populacje.
Po pobraniu krwi, zapłodniona samica kryje się w szczelinach, z dala od światła, gdzie składa jaja. Tam tez przebiega metamorfoza i linienie poszczególnych stadiów rozwojowych. Cykl rozwojowy obejmuje jajo, larwę, protonimfę i postać dorosłą – samicę i samca. Larwy wylęgają się z jaj po 2-3 dniach i mają po 3 pary odnóży, czym wyróżniają się od osobników w pozostałych stadiach rozwoju. Rozwój ptaszyńca przebiega bardzo szybko, w ciągu 7 dni larwy mogą przekształcić się w osobniki dorosłe. We wszystkich stadiach aktywnych rozwoju, żeruje on na żywicielu, oprócz stadium larwy, z tym, że samce żerują tylko okazjonalnie. Liczba składanych przez  samice jaj  zależy od stopnia nasycenia się pokarmem i od pory roku. Jaja rozwijają się pojedynczo w ciele samicy, liczące razem jesienią maksymalnie 10 sztuk, a wiosną i latem do 20 . Optymalna temperatura dla ich rozwoju wynosi 20-25 stopni Celsjusza.

Ptaszyniec czasami atakuje też ludzi. Żywicielami ptaszyńca najczęściej są pracownicy ferm kurzych, zakładów drobiarskich, rolnicy, ale notowano także inwazje tych pasożytów w mieszkaniach, na wsiach i w miastach. Na wsiach źródłem inwazji są przede wszystkim kurniki i inne pomieszczenia dla drobiu, w miastach natomiast gołębniki i miejsca, gdzie zagnieżdżają się ptaki. Poprzez to, że gniazda ptaków miejskich są tworzone na gzymsach i innych występach budynku, położonych blisko okien i balkonów, mogą one przenikać do mieszkań i atakować śpiących ludzi. Najczęściej jednak ludzie atakowani są przez ptaszyńca  podczas pracy w kurnikach lub gołębnikach, np. przy zbieraniu i kontroli jaj wysiadywanych przez kury i inne ptaki domowe lub też przy pracach porządkowych. Zwykle wtedy pasożyty wchodzą na dłonie, a potem pod ubranie, atakując różne partie ciała. W miejscach ukłucia powstają wybroczynki krwawe otoczone ciemnoróżowymi plamkami rumieniowymi o średnicy 2-3mm, z których sączy się płyn surowiczy. Objawami inwazji mogą też być bąble o średnicy około 10mm, które znikają po kilku godzinach lub przekształcają się w pokryte krwawymi strupkami grudki wysiękowe, zanikające po kilku, kilkunastu dniach. Ślady po masowych ukłuciach mają wygląd wysypki. Ukłucia ptaszyńca mogą spowodować też silne podrażnienia skóry albo jej zapalenia, silny świąd oraz obrzęki, na wskutek toksyczno – alergizującego oddziaływania śliny pasożyta.
 Ptaszyńce roznoszą różne zarazki chorobotwórcze, w tym zarazki cholery i białaczkę drobiu, a także toksoplazmozę i pomór drobiu. Ponieważ ptaszyniec jest związany z ptakami, może przenosić  różne wirusy, np. wirus zapalenia mózgu ST. Louis, duru kleszczowego. Roztocz ten jest przede wszystkim przenosicielem wielu drobnoustrojów chorobotwórczych dla ptaków, w tym wirusa choroby Newcastle i wielu innych patogenów. Wirus choroby Newcastle jest także niebezpieczny dla ludzi jako przyczyna choroby zawodowej hodowców ptaków.
Ptaszyniec jest rzadko wykrywany na ciele żywiciela, poza okresem żerowania ukrywa się w podłożu, w szparach i szczelinach, gdzie samice składają jaja i zachodzi rozwój populacji pasożyta. Dlatego tez zaleca się  profilaktycznie do budowy pomieszczeń przeznaczonych do hodowli ptaków, unikać materiałów konstrukcyjnych z otworami i szparami, blachy falistej, pustaków oraz popękanego drewna. Ściany pomieszczeń powinny być dobrze otynkowane po obu stronach, a ponadto obielone wapnem. Z kurników i gołębników należy usuwać wszelkie przedmioty mogące stanowić kryjówki roztoczy, np. popękane deski, belki, kawałki drewna, nadmiar guana ptasiego. Ważne jest częste kontrolowanie i dezynsekcja klatek, pudeł, koszy i wszelkich pojemników, w których transportowane są ptaki. Zakupione ptaki należy poddawać kwarantannie, a ich hodowle domowe chronić przed kontaktem z dzikimi ptakami.
W przypadku  masowego występowania ptaszyńców, w porażonych miejscach należy przeprowadzić dezynsekcję. Zaleca się spryskiwanie podłóg i ścian odpowiednim akarycydom czyli chemicznym środkiem roztoczobójczym. Miejsca, gdzie powinno się wykonać zabieg, to  podłogi, ściany, sufity, okna pomieszczenia, gniazda i inne miejsca, w których gromadzi się Ptasznik. Przed opryskaniem wnętrze kurnika należy dokładnie oczyścić z kurzu, resztek pokarmu, ściółki i innych nieczystości za pomocą sprężonego powietrza i odkurzacza. Jest to bardzo ważne żeby preparat zastosowany do oprysku mógł najlepiej zadziałać.. Tuż przed zabiegiem należy usunąć lub dokładnie nakryć poidła i karmniki. Jeśli urządzenia te są już porażone ptaszyńcem, należy je odkazić gorącą wodą lub parą wodną.
Miejsca  w których ptaszyńce skupiają się w największych ilościach, to: budki lęgowe, gniazda, ściółka; dolne powierzchnie rusztów (w hodowli rusztowej), szczeliny klatek, wnętrza elementów profilowanych, powierzchnia karmników, pasy transmisyjne. Środki do zwalczania Ptaszyńca można stosować opryskując podłogi, ściany, sufity, gniazda, okina i inne miejsca, w których gromadzą się roztocza. Ponieważ istnieje ryzyko przeżycia pojedynczych osobników w szparach, szczelinach, innych kryjówkach, a potem ich szybkiego rozmnożenia się, zaleca się wykonać zabiegi oprysku dwukrotnie, a nawet trzykrotnie w odstępach 5-7 dni. Samo usuniecie ptaków nie wystarcza, ponieważ pasożyty mogą przeżyć w pustych kurnikach i gołębnikach nawet 8-10 miesięcy. Ważne jest więc przeprowadzenie dokładnie zabiegów niszczenia pasożyta i odkażania tych miejsc, gdzie drób i gołębie mają przebywać, przed wznowieniem ich chowu.