Świerzbowiec drążący ludzki (Sarcoptes scabiei var. hominis)

Świerzbowiec zaliczany jest do roztoczy rodziny Sarcopidae, z rzędu Sarcoptiformes, w obrebie podgromady roztoczy (Acari). Jest to gatunek pasożyta zewnętrznego, rozpowszechniony we wszystkich częściach świata. Bytuje on i żeruje w skórze zwierząt i ludzi.
Ma ciało owalne, spłaszczone grzbietowo-brzusznie, wypukłe od strony grzbietowej. Oskórek jest koloru białego, pokryty prążkami. Długość larwy wynosi 0,11-0,12mm, samicy 0,30-0,35mm, samca 0,18-0,30mm. Odnóża tego drobnego roztocza są krótkie, stożkowate, odnóża zakończone są albo przyssawkami, albo szczecinkami. Larwa ma 3 pary odnóży krocznych.
Cykl rozwojowy świerzbowca trwa od 10 dni do 3 tygodni i obejmuje kilka stadiów: jajo, larwa, w rozwoju samicy występują dwa stadia nimfy, w rozwoju samca jedno oraz forma dorosła.

Pasożytowanie świerzbowca w ciele człowieka wywołuje chorobą nazywaną świerzbem. Pasożyt ten drąży w skórze żywiciela korytarze, wokół których pojawiają się zmiany w postaci zaczerwienienia i opuchlizny, intensywne swędzenie.

W wyniku drapania powstają spryszczenia a uszkodzona skóra  ułatwia powstawanie kolejnych infekcji i może doprowadzić do zliszajowacenia skóry.  Świerzbowiec aktywny jest najbardziej w miesiącach jesiennych i zimowych, jednak szczyt zachorowalności na świerzb przypada najbardziej na okres od sierpnia do listopada.

Samica zostaje zapłodniona przez samca na powierzchni skóry człowieka, kiedy jeszcze przebywa on w stadium nimfy. Samica po opuszczeniu wylinki, zaczyna  drążyć kanały w skórze żywiciela, stopniowo je wydłużając. Najbardziej intensywnie pracuje w czasie  nocnego odpoczynku człowieka.  Po wniknięciu do skóry zaczyna tam składać jaja po 2-3 na dobę. Łącznie w ciągu swojego życia – ok. 4 tygodni składa 30-50 jaj, z których tylko 10% dożywa stadium dorosłego. Cały cykl rozwojowy  trwa 2-3 tygodni.

Głównie pasożytuje w ciele żywiciela samica  i po okresie 7-10 dni kiedy zaczyna drążyć kanały w skórze, pojawiają się pierwsze objawy świerzbu. Pasożytujące w skórze liczne formy rozwojowe świerzbowców oraz ich wydzieliny i wydaliny  wywołują dotkliwy świąd, który zmusza do nieustannego drapania., dochodzi do zakażeń bakteryjnych. Powikłaniem choroby jest ropowica – zapalenie ropne skóry i tkanki podskórnej.

  • Świerzb powoduje zmiany skórne  (krostki, pęcherzyki, nory świerzbowcowe- wydrążone w warstwie rogowej naskórka, widoczne jako różowe grudki lub plamki), w okolicy nadgarstka, bocznej powierzchni palców rąk, na  tułowiu, w okolicy pępka i pasa, w zgięciach łokciowych i fałdach skórnych oraz w okolicy brodawek sutkowych u kobiet, również w okolicach narządów płciowych, na pośladkach; na skórze dłoni oraz stóp u dzieci, a nawet na calym ciele jak to jest u niemowląt. Szczególnie płytki paznokci, tuz pod ich powierzchnią są rezerwuarem świerzbowców.. Zwykle zmiany skórne nie występują na twarzy i szyji oraz w okolicy między łopatkami i dużo rzadziej na owłosionej skórze głowy.
  • Świerzb u osób starszych powoduje zmiany na skórze przede wszystkim w postaci złuszczeń i zrogowacenia naskórka i wyprysków. Świerzb nieleczony nigdy nie ustępuje samoistnie i kiedy nie jest leczony, w skrajnych wypadkach, może doprowadzić do śmierci. Zmiany chorobowe obejmują już wtedy całe ciało i mogą towarzyszyć im reakcje alergiczne i stresowe, zaburzenia przemiany materii. W miarę rozwoju ciężkiej formy świerzbu maleje uczucie świadu, ale pojawiają się inne objawy, które świadczą o wyniszczaniu organizmu.
  • Zarażenie świerzbem występuje zwykle na skutek bezpośredniego kontaktu z zarażoną osobą. Potrzebny jest do tego jednak dłuższy kontakt z chorą osobą. Największe ryzyko zarażenia świerzbem występuje u osób, które mieszkają z nim w jednym domu, śpią w jednej pościeli, czy korzystają z tych samych naczyń i . Szczególnie małe dzieci bardzo łatwo się zarażają na przykład poprzez kontakty i zabawy z rówieśnikami.
  • Świerzb może wystąpić tak samo u ludzi nie dbających o higienę jak i dbających o czystość, z tym  ze u tej drugiej grupy ludzi jest trudniejszy do wykrycia, ponieważ nie ma objawów typowych dla świerzbów, co prowadzi do jego mylnego rozpoznania, natomiast u ludzi z niższym poziomem  higienicznym ma cięższą postać, dochodzi do występowania pęcherzów, liszajca, który jest spowodowany wtórnymi zakażeniami bakteryjnymi.
  • Rezerwuarem i źródłem zarażenia świerzbowcami jest chory człowiek. Pasożyty te szczególnie aktywne  są podczas snu człowieka, gdy jego ciało rozgrzewa się w łóżku. Zarażenie swierzbowcem może nastąpić bezpośrednio w wyniku kontaktu z chorym, albo pośrednio, na skutek stykania się z przedmiotami zanieczyszczonymi przez żywe roztocze, głównie samice i najczęściej dotyczy używania wspólnie tych  samych przedmiotów, pożyczania ubrań, spania w tej samej pościeli, używania wspólnie ręczników itp.  Uważa się, że świerzbowce pasożytujące na zwierzętach, mogą przez pewien okres czasu występować u człowieka  i powodować objawy świerzbu.
  • Świerzb może być wykryty na podstawie charakterystycznych objawów klinicznych, jednak stuprocentową diagnozę dają dopiero badania laboratoryjne. U pacjentów pobiera się materiał do badań z 5  różnych miejsc na ciele, gdzie nastąpiły zmiany skórne.  Największe prawdopodobieństwo znalezienia świerzbowca istnieje w przypadku pobrania prób z  typowych miejsc inwazji pasożyta. Inną metodą stosowaną do wykrycia świerzbowca, jest tzw. metoda atramentowa, smarowanie zmienionych miejsc atramentem lub jodyną, które po zmyciu ujawniają kanały wydrążone w skórze przez świerzbowca. W celu rozpoznania świerzbu wykonuje się też badania histopatologiczne.
  • Przed inwazją świerzbowca chroni przestrzeganie zasad higieny osobistej, między innymi częstego mycia rąk i kąpieli, zmiany bielizny, ubrań oraz ich właściwego prania,  prasowania i wietrzenia. Należy też unikać kontaktu z zarażonymi osobami i dotykania przedmiotów przez nie używanych.  Zwalczanie świerzbowców polega na zniszczeniu pasożyta w skórze chorego i  w jego otoczeniu za pomocą preparatu z akaracydem, środkiem przeciwko roztoczom. Badaniom muszą poddać się wszystkie osoby mieszkające wspólnie z chorym, gdy pasożyt zostanie wykryty, prowadzi się równoczesne leczenie wszystkich chorych. Leczenie świerzbowca zaczyna się od gorącej kąpieli z użyciem mydła potasowego i miękkiej szczoteczki, tak, by ułatwić wniknięcie stosowanego preparatu z akaracydem w głąb kanalików wydrążonych w skórze przez pasożyta.  Używaną odzież i bieliznę przed i w czasie kuracji, należy dokładnie odkazić. Na runku jest poro różnych preparatów do walki ze swierzbowcem na przykład: Novoscabin, Crotamiton, maść Wilkinsona, leczy się go maściami siarkowymi  lub kremami zawierającymi 5% permetrynę, 0,3% lindan. Oprócz preparatów stosowanych miejscowo, pacjenci przyjmują również preparaty przeciwhistaminowe, które łagodzą świąd skory.  Bardzo skuteczny w leczeniu świerzbu jest ocet, którym można polać całe ciało chorego i go wmasowywać przez  2 tygodnie, dwa razy dziennie do momentu kiedy skóra przestanie swędzieć. Ocet niszczy jaja jak i pozostałe stadia rozwoju roztocza.
  • Do walki ze świerzbowcem wykorzystuje się też preparaty roślinne, jak olej i puder z Miodly Indyjskiej (Neem), kurkuma, olejek z drzewa herbacianego też można stosować jako  repelent antyroztoczowy, podobne działanie ma olejek tamanu, który zmniejsza swędzenie skóry. Olejek lawendowy lub cynamonowy można również stosować w leczeniu świerzbu, można dodawać je do kąpieli, lub po wymieszaniu z wodą i mydłem smarować dotknięte świerzbem miejsca. Inne domowe sposoby to przemywanie zainfekowanych miejsc naparami z  tymianku, wrotycza, babki wąskolistnej lub kminku zwyczajnego.

Albo uniknąć nawrotu choroby należy wygotować lub wyprać w najwyższej temperaturze pościel, ręczniki oraz bieliznę chorego. Obuwie domowe  z zewnątrz i wewnątrz można spryskać octem.